Ekonomia Społeczna jest systemem działań, polegających na osiąganiu celów społecznych metodami gospodarczymi. Inne określenia stosowane zamiennie z pojęciem ekonomii społecznej to: ekonomia solidarności, ekonomia obywatelska, gospodarka społeczna, czy przedsiębiorczość społeczna.

Najczęściej przytaczaną definicją ekonomii społecznej jest definicja europejskiej sieci badawczej EMES¹. Wg niej za ekonomię społeczną uznaje się działalność o celach przede wszystkim społecznych, której zyski (zwyżki) w założeniu są reinwestowane w te cele, lub we wspólnotę. Takie cele jak maksymalizacja zysku, zwiększanie dochodu udziałowców, czy właścicieli są nieistotne. W centrum działań stawiane są użyteczność społeczna i jej dobro.

Innymi słowy Ekonomia Społeczna polega na podejmowaniu przedsięwzięć ekonomicznych, których rezultaty skoncentrowane są przede wszystkim na korzyściach społecznych.

Chcąc określić, czy dana inicjatywa wpisuje się w Ekonomię Społeczną, można posłużyć się kryteriami opracowanymi przez EMES. Wskazują one w sposób jednoznaczny zasady powstawania i funkcjonowania ES.

Kryteria ekonomiczne:

• prowadzenie w sposób względnie ciągły, regularny działalności w oparciu o instrumenty ekonomiczne;
• niezależność, suwerenność instytucji w stosunku do instytucji publicznych;
• ponoszenie ryzyka ekonomicznego;
• istnienie choćby nielicznego płatnego personelu.

Kryteria społeczne:

• wyraźna orientacja na społecznie użyteczny cel przedsięwzięcia;
• oddolny, obywatelski charakter inicjatywy;
• specyficzny, możliwie demokratyczny system zarządzania;
• możliwie wspólnotowy charakter działania;
• ograniczona dystrybucja zysków.

Ze względu na różnice w podejściu do tematu, wyróżnić można trzy typy definicji:

• podkreślające ważną rolę przedsiębiorstw społecznych w aktywizacji społeczności lokalnych,
• zakładające, że przedsiębiorstwa społeczne są komercyjnymi przedsiębiorstwami mającymi społeczny cel i misję,
• odnoszące się do organizacji non for profit, które poszły w kierunku przedsiębiorczości i finansowej niezależności miast polegać na dotacjach, grantach oraz wolontariacie²

ES stanowi obszar pomiędzy sektorem publicznym, a prywatnym. Z jednej strony reprezentuje cechy charakterystyczne dla sektora prywatnego - działa na zasadzie wymiany dóbr o równej wartości - efektywność, z drugiej zaś dla sektora publicznego - działa na zasadzie redystrybucji dóbr - równość. Dodatkowo sektor ES cechuje solidarność, bowiem działa on na zasadzie wspólnotowości, opiera się na wspólnej pracy i redystrybucji zysku.
Ponieważ skupia się głównie na walce z wykluczeniem społeczno - zawodowym, najczęściej staje się więc przedmiotem zainteresowań głównie instytucji zwalczających dyskryminację w społeczeństwie na rynku pracy.

W związku z tym uogólniając: ES realizuje działania ukierunkowane na przeciwdziałanie marginalizacji i wykluczaniu społecznemu. Angażuje więc w procesy gospodarcze grupy często pomijane na lokalnych rynkach pracy, np. niepełnosprawnych, byłych więźniów, bezdomnych, długotrwale bezrobotnych, itp.



Ekonomia Społeczna to przede wszystkim to, co wykorzystuje jej założenia, ideę i cele do różnego rodzaju inicjatywy społeczno - ekonomicznych, przybierające różne formy prawno - organizacyjne.

Pod względem charakteru zatrudnienia wyróżnić można:

• Przedsiębiorstwa społeczne "docelowe", które reintegrują poprzez stałe zatrudnienie osób z grup zagrożonych wykluczeniem społecznym.
• Przedsiębiorstwa społeczne "przejściowe", które pełnią rolę tymczasowych rynków pracy, stanowiących etap przejścia do otwartego rynku pracy.

Najpopularniejsze podmioty prawne sektora ekonomii społecznej w Polsce

Fundacja

To organizacja powołana do realizowania celów pożytecznych społecznie i gospodarczo, z wyłączeniem celów zarobkowych. Fundowana jest przez osobę fizyczną lub prawną, nazywaną fundatorem. Może prowadzić działalność gospodarczą służącą realizacji jej celów, jednak wartość jej środków majątkowych przeznaczonych na działalność gospodarczą powinna wynosić min. 1 000 zł. Środki uzyskane z działalności gospodarczej powinny być przeznaczone na działalność statutową.

Działalność fundacji reguluje ustawa o fundacjach z dnia 6 kwietnia 1984 r.

Stowarzyszenie

Jej cele nie mają zarobkowego charakteru. Swoją działalność opiera na pracy społecznej członków, zrzeszonych dobrowolnie i trwale. Stowarzyszenie może prowadzić działalność gospodarczą według ogólnych zasad określonych w odrębnych przepisach z zastrzeżeniem, by dochód z prowadzonej działalności był inwestowany w cele statutowe i nie będzie przeznaczony do podziału między jego członków. (zabrakło mi zgrabniejszego sformułowania)

Działalność stowarzyszeń reguluje ustawa Prawo o stowarzyszeniach z dnia 7 kwietnia 1989 r.

Podmioty ekonomii społecznej prowadzące działalność gospodarczą z chwilą wpisania do rejestru przedsiębiorców stają się przedsiębiorcami w zakresie tej działalności. Mogą jednocześnie zakładać jednoosobowe spółki kapitałowe, tj. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz spółki akcyjne.

Spółdzielnia

Zrzesza nieograniczoną liczbę osób, jej skład osoby i fundusz udziałowy jest zmienny. W interesie dobrowolnie zrzeszonych członków prowadzi wspólną działalność gospodarczą. Spółdzielnia może również prowadzić działalność społeczną i oświatowo - kulturalną na rzecz swoich członków i ich środowiska.

Ze względu na kryterium przedmiotu działalności spółdzielnie można podzielić na handlowe, mieszkaniowe, usługowe itd. Przy kryterium funkcji jaką spełniają w stosunku do członków podział ten będzie zarysowywał się inaczej. Spółdzielnie konsumenckie dotyczyć będą powiązań ze spółdzielnią w kontekście zaspokajania określonych potrzeb, takie spółdzielnie nazywane są również spółdzielniami użytkowników. Jeśli powiązanie ma charakter stosunku pracy, wówczas mowa będzie o spółdzielniach pracy. Z punktu widzenia Ekonomii Społecznej, przy kryterium funkcjonalności, wyróżnić można: spółdzielnię pracy, inwalidów i niewidomych oraz socjalną.

Spółdzielnia pracy

Prowadzone wspólnie przedsięwzięcie opiera się na osobistym wkładzie pracy członków spółdzielni. Praca taka jest niezbędna dla realizacji celu gospodarczego każdej spółdzielni pracy, z tego też powodu spółdzielnia i jej członkowie zobowiązani są do nawiązania stosunku pracy i pozostania w nim.

Spółdzielnia inwalidów i spółdzielnia niewidomych

Szczególnym rodzajem spółdzielni pracy jest spółdzielnia inwalidów i spółdzielnia niewidomych. Przedmiotem jej działalności jest zawodowa i społeczna rehabilitacja inwalidów i niewidomych przez zaangażowanie we wspólne prowadzenie przedsięwzięcia. Spółdzielnie zatrudniają osoby niepełnosprawne (niewidomych, głuchych, epileptyków, chorych psychicznie i chorych umysłowo) kładąc duży nacisk na rehabilitację zawodową. Cechuje je wysoki poziom zabezpieczeń socjalnych, oferują też szeroki wachlarz form pomocy z zakładowego funduszu rehabilitacji (np. finansowanie opieki medycznej, przychodni i sprzętu rehabilitacyjnego, lekarstwa i inne).

Działalność spółdzielni reguluje ustawa Prawo Spółdzielcze z 1982 r. z późniejszymi zmianami.

Spółdzielnia socjalna

Wspólne przedsięwzięcie prowadzone jest w oparciu o osobistą pracę członków, działając na rzecz społecznej i zawodowej reintegracji własnej. Spółdzielnię taką może założyć min 5 a max 50 osób, które podjęły resocjalizację np.: bezdomni realizujący indywidualny program wychodzenia z bezdomności; uzależnieni po zakończeniu terapii; zwalniani z zakładów karnych, uchodźcy realizujący indywidualny program integracji; a także: chorzy psychicznie, czy osoby niepełnosprawne.

Działalność spółdzielni reguluje ustawa z dnia 27 kwietnia 2006 roku o spółdzielniach socjalnych.

Centrum Integracji Społecznej (CIS)

Utworzyć je może samorząd terytorialny lub organizacja pozarządowa. Jej cel to reintegracja zawodowa i społeczna, poprzez prowadzenie dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym programów edukacyjnych. Programy te ukierunkowane są na m.in. nabywanie lub podwyższanie kwalifikacji zawodowych, przekwalifikowanie oraz nabywanie innych umiejętności niezbędnych do codziennego życia. CIS jest formą prawną (a nie samodzielnym podmiotem prawnym) w swoich celach i działaniach korespondującą z instytucjami i organizacjami pracującymi z osobami zagrożonymi wykluczeniem społecznym (te same grupy osób, które mogą założyć spółdzielnię socjalną.)

Działalność CIS reguluje ustawa z 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym.

Klub Integracji Społecznej (KIS)

Powołać ją może jednostka samorządu terytorialnego lub organizacja pozarządowa. Skupia się na udzielaniu pomocy osobom indywidualnym i ich rodzinom w odbudowywaniu i podtrzymywaniu umiejętności funkcjonowania w życiu społeczności lokalnej. Pomaga powracać do ról społecznym, podnosić kwalifikacje zawodowe. Celem działalności KIS jest integrowanie osób o podobnych trudnościach i problemach życiowych, pomoc w samoorganizacji, podejmowaniu wspólnych inicjatyw i przedsięwzięć związanych z aktywizacją zawodową, w tym zmierzających do tworzenia nowych miejsce pracy.

Działalność KIS reguluje ustawa z 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym.

Zakład aktywności zawodowej (ZAZ)

Jest wydzieloną organizacyjnie i finansowo jednostką, która uzyskuje status zakładu aktywności zawodowej. O jej utworzenie ubiegać się mogą jednostki i organizacje których statutowym zadaniem jest rehabilitacja społeczna i zawodowa osób niepełnosprawnych, określone w odpowiedniej ustawie. Celem ZAZ jest zatrudnianie niepełnosprawnych, a także przygotowania ich do życia w otwartym środowisku. ZAZ może prowadzić działalność gospodarczą, którą prawnie reguluje ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 roku o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych

Towarzystwo Ubezpieczeń Wzajemnych (TUW)

Jego zadaniem jest ubezpieczenia swoich członków na zasadzie wzajemności, oferując im tanią ochronę ubezpieczeniową w zamian za składki pokrywające jedynie wypłacone świadczenia oraz koszty działalności. Zawiązana w ramach TUW grupa ubezpieczających połączona jest wspólnotą interesów jej członków. Działalność TUW reguluje ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej.



CIS

• Ustawa o zatrudnieniu socjalnym z dnia 13 czerwca 2003 r. (Dz.U. Nr 122, poz. 1143)
  • Rozporządzenia wykonawcze
    • Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie wzoru wniosku o zwrot opłaconych składek oraz trybu dokonywania ich zwrotu z dnia 10 grudnia 2003 r. (Dz.U. 2004 Nr 3, poz. 18)
    • Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej w sprawie określenia wzoru sprawozdania przedstawianego przez centrum integracji społecznej z dnia 9 października 2007 r. (Dz.U. Nr 196, poz. 1421)

Spółdzielnie socjalne

• Prawo spółdzielcze1 z dnia 16 września 1982 r. (Dz.U. Nr 30, poz. 210); tekst jednolity z dnia 10 maja 1995 r. (Dz.U. Nr 54, poz. 288); tekst jednolity z dnia 23 października 2003 r. (Dz.U. Nr 188, poz. 1848)
• Ustawa o spółdzielniach socjalnych1 z dnia 27 kwietnia 2006 r. (Dz.U. Nr 94, poz. 651)
  • Rozporządzenie ministra pracy i polityki spo¸ecznej1) z dnia 3 sierpnia 2007 r. w sprawie określenia wzorów, zaświadczeń dołączanych do wniosku o wpis spółdzielni socjalnej do Krajowego Rejestru Sądowego
    • KRS-W5 - wniosek o rejestracji podmiotu.
    • KRS-WH - sposób powstania podmiotu.
    • KRS-WK organ uprawniony do reprezentacji podmiotu.
    • KRS-WM - przedmiot działalności PKD.
    • Lista założycieli spółdzielni socjalnej.
    • Protokół zebrania spółdzielni socjalnej.
    • Uchwała o powołaniu komisji skrutacyjnej.
    • Uchwała o powołaniu spółdzielni socjalnej.
    • Uchwała o przyjęciu statutu.
    • Uchwała o wyborze zarządu.
    • Wzór statutu.
• Dotacje i refundacje:
  • Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych warunków i trybu dokonywania refundacji ze środków Funduszu Pracy kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy dla skierowanego bezrobotnego, przyznawania bezrobotnemu środków na podjęcie działalności gospodarczej oraz form zabezpieczenia zwrotu otrzymanych środków z dnia 21 listopada 2005 r. (Dz.U. Nr 236, poz. 2002)
  • Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej w sprawie przyznania osobie niepełnosprawnej środków na podjęcie działalności gospodarczej, rolniczej albo na wniesienie wkładu do spółdzielni socjalnej z dnia 17 października 2007 r. (Dz.U. Nr 194, poz. 1403)

WTZ

• Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych1 z dnia 27 sierpnia 1997 r. (Dz.U. Nr 123, poz. 776) tekst jednolity z dnia 18 stycznia 2008 r. (Dz.U. Nr 14, poz. 92)
  • Rozporządzenie wykonawcze
    • Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie warsztatów terapii zajęciowej z dnia 25 marca 2004 r. (Dz.U. Nr 63, poz. 587)

ZAZ

• Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych1 z dnia 27 sierpnia 1997 r. (Dz.U. Nr 123, poz. 776) tekst jednolity z dnia 18 stycznia 2008 r. (Dz.U. Nr 14, poz. 92)
  • Rozporządzenie wykonawcze i wzory:
    • Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej w sprawie zakładów aktywności zawodowej z dnia 14 grudnia 2007 r. (Dz.U. Nr 242, poz. 1776)

Inne ustawy

• Prawo o stowarzyszeniach z dnia 7 kwietnia 1989 r. (Dz.U. Nr 20, poz. 104) tekst jednolity z dnia 31 maja 2001 r. (Dz.U. Nr 79, poz. 855)
• Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie z dnia 24 kwietnia 2003 r. (Dz.U. Nr 96, poz. 873)
• Ustawa o fundacjach1 z dnia 6 kwietnia 1984 r. (Dz.U. Nr 21, poz. 97) tekst jednolity z dnia 17 maja 1991 r. (Dz.U. Nr 46, poz. 203)
• Ustawa o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy1 z dnia 20 kwietnia 2004 r. (Dz.U. Nr 99, poz. 1001) tekst jednolity z dnia 9 kwietnia 2008 r. (Dz.U. Nr 69, poz. 415)
• Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych1 z dnia 27 sierpnia 1997 r. (Dz.U. Nr 123, poz. 776) tekst jednolity z dnia 18 stycznia 2008 r. (Dz.U. Nr 14, poz. 92)

Projekty ustaw

• Projekt nowelizacji ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie:
  • Projekt nowelizacji ustawy o działalności pożytku publicznego - 18.11. 2008.
  • Uzasadnienie projektu nowelizacji ustawy o działalności pożytku publicznego - 18.11. 2008.
• Projekt nowelizacji ustawy o spółdzielniach socjalnych:
  • Projekt nowelizacji ustawy o spółdzielniach socjalnych 2008.
  • Uzasadnienie nowelizacji ustawy o spółdzielniach socjalnych 2008.
• Przedsiębiorstwo społeczne - założenia do ustawy:
  • Założenia projektu ustawy o przedsiębiorstwie społecznym.

¹ EMES (European Research Network) stanowi 12 krajów "starej" Unii Europejskiej. Skupieni członkowie prowadzą rzetelne i wysokiej jakości badania dotyczące życia społecznego obywateli zamieszkujących kraje Unii Europejskiej. (www.emes.net)
² M. Bull, H. Crompton, 2005, str.6)